Mi\u0119dzywojenne Wilno w powie\u015bci Tomasza Po\u0142o\u0144skiego nie jest jedynie historycznym t\u0142em wydarze\u0144. To miasto osobliwe, niepokoj\u0105ce, momentami wr\u0119cz odrealnione, jakby jego architektur\u0119 zaprojektowano wed\u0142ug zasad logiki sennego majaku. Ulice prowadz\u0105 w miejsca, kt\u00f3rych nie powinno by\u0107 na \u017cadnej mapie, znajome przestrzenie zmieniaj\u0105 swoje oblicze, a rzeczywisto\u015b\u0107 coraz cz\u0119\u015bciej przypomina konstrukcj\u0119 podatn\u0105 na p\u0119kni\u0119cia.<\/p>\n\n\n\n
Autor zabiera nas do tego \u015bwiata w stylu weird fiction, w kt\u00f3rym groza nie wynika wy\u0142\u0105cznie z obecno\u015bci nadnaturalnych istot, lecz przede wszystkim z niepewno\u015bci dotycz\u0105cej samej natury rzeczywisto\u015bci. Czy to, co widzimy, naprawd\u0119 istnieje? A mo\u017ce \u015bwiat jest jedynie kolejn\u0105 warstw\u0105 iluzji, za kt\u00f3r\u0105 kryje si\u0119 co\u015b znacznie bardziej niepoj\u0119tego?
Nie ukrywam, \u017ce ju\u017c od pierwszych stron poczu\u0142am wyra\u017ane podobie\u0144stwo do pi\u00f3ra Stefana Grabi\u0144skiego. Jest w tej powie\u015bci co\u015b z jego sposobu oswajania niesamowito\u015bci, swoistego “zimna” i deformowania \u015bwiata przedstawionego.<\/p>\n\n\n\n
G\u0142\u00f3wnym bohaterem jest Jerzy Obrocki, wile\u0144ski antykwariusz przekonany, \u017ce nale\u017cy do grona tak zwanych \u201eumar\u0142ych cieni,” a m\u00f3wi\u0105c j\u0119zykiem bardziej przejrzystym – cierpi\u0105cego na syndrom Cotarda. Jego poszukiwania zaginionego manuskryptu \u201eOcto Portae\u201d prowadz\u0105 do tajemniczej Binedy \u2013 ukrytej dzielnicy, do kt\u00f3rej mo\u017cna dosta\u0107 si\u0119 tramwajem-widmem. Wkr\u00f3tce na drodze Obrockiego pojawia si\u0119 r\u00f3wnie\u017c sekta czcicieli Ialdabaotha, a wraz z ni\u0105 rytua\u0142y, osobliwe symbole i wizja rzeczywisto\u015bci, kt\u00f3ra wymyka si\u0119 racjonalnemu poznaniu.<\/p>\n\n\n\n
Najbardziej interesuj\u0105ce jest jednak to, \u017ce wyprawa bohatera nie daje si\u0119 sprowadzi\u0107 do klasycznej historii o poszukiwaniu zakazanego artefaktu, poniewa\u017c ka\u017cdy kolejny etap jego w\u0119dr\u00f3wki komplikuje obraz wydarze\u0144. Obrocki funkcjonuje na granicy kilku porz\u0105dk\u00f3w: przesz\u0142o\u015bci i tera\u017aniejszo\u015bci, \u017cycia i \u015bmierci, rzeczywisto\u015bci i projekcji w\u0142asnego umys\u0142u. Jego do\u015bwiadczenia mo\u017cna interpretowa\u0107 zar\u00f3wno jako przejaw pog\u0142\u0119biaj\u0105cego si\u0119 ob\u0142\u0119du, jak i kontakt z czym\u015b, czego ludzki rozum nie potrafi obj\u0105\u0107. W tych aspektach wyczuwa\u0142am bardzo mocny, Lovecraftowski klimat.<\/p>\n\n\n\n
Moim zdaniem ta niejednoznaczno\u015b\u0107 i zagadkowo\u015b\u0107 stanowi\u0105 jedne z najmocniejszych element\u00f3w powie\u015bci. Autor nie spieszy si\u0119 z wyja\u015bnianiem, nie prowadzi czytelnika za r\u0119k\u0119 i nie pr\u00f3buje zamkn\u0105\u0107 wszystkich znacze\u0144 w jednej interpretacji.<\/p>\n\n\n\n
Wa\u017cnym kontrapunktem dla do\u015bwiadcze\u0144 Obrockiego jest posta\u0107 W\u0142adys\u0142awa Saklasa, psychiatry pr\u00f3buj\u0105cego przywr\u00f3ci\u0107 pacjentowi kontakt z racjonalnym \u015bwiatem. Jego perspektywa wprowadza do narracji odmienny porz\u0105dek: medyczny, uporz\u0105dkowany, oparty na przekonaniu, \u017ce nawet najbardziej osobliwe zachowania mo\u017cna wyja\u015bni\u0107 mechanizmami ludzkiej psychiki.<\/p>\n\n\n\n
Zestawienie tych dw\u00f3ch postaci pozwala autorowi podj\u0105\u0107 interesuj\u0105c\u0105 gr\u0119 z poj\u0119ciem szale\u0144stwa. Czy Obrocki rzeczywi\u015bcie utraci\u0142 zdolno\u015b\u0107 odr\u00f3\u017cniania rzeczywisto\u015bci od uroje\u0144? A mo\u017ce to Saklas, ze swoim racjonalnym \u015bwiatopogl\u0105dem, nie dostrzega czego\u015b, co wykracza poza granice naukowego poznania?<\/p>\n\n\n\n
Musz\u0119 jednak przyzna\u0107, \u017ce w\u0142a\u015bnie ta cz\u0119\u015b\u0107 powie\u015bci by\u0142a dla mnie najmniej anga\u017cuj\u0105ca. Filozoficzne dysputy i s\u0142owne przepychanki mi\u0119dzy Obrockim a Saklasem z czasem by\u0142y nu\u017c\u0105ce. I mimo, \u017ce bardzo lubi\u0119 (r\u00f3wnie\u017c na \u017cywo!) tego typu dyskusje i gdybania, sama do ko\u0144ca nie wiem, czemu to w\u0142a\u015bnie te cz\u0119\u015bci podoba\u0142y mi si\u0119 najmniej. Oczywi\u015bcie rozumiem ich znaczenie dla konstrukcji ca\u0142ej historii \u2013 pozwalaj\u0105 skonfrontowa\u0107 dwa sposoby postrzegania \u015bwiata i podtrzymuj\u0105 niepewno\u015b\u0107 dotycz\u0105c\u0105 stanu g\u0142\u00f3wnego bohatera \u2013 ale momentami mia\u0142am wra\u017cenie, \u017ce argumentacja postaci przys\u0142ania to, co w ksi\u0105\u017cce najbardziej intryguj\u0105ce. Znacznie bardziej przemawia\u0142y do mnie obrazy Binedy, atmosfera zagro\u017cenia i kolejne deformacje rzeczywisto\u015bci ni\u017c intelektualne pojedynki bohater\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
\u201ePe\u0142nia\u201d jest powie\u015bci\u0105 mocno erudycyjn\u0105. Po\u0142o\u0144ski si\u0119ga po inspiracje literatur\u0105 weird fiction, filozofi\u0105, gnostycyzmem i europejskim modernizmem. Echa Lovecrafta, Borgesa czy Grabi\u0144skiego s\u0105 wyczuwalne, ale nie sprowadzaj\u0105 si\u0119 do prostego odtwarzania znanych motyw\u00f3w. Autor wykorzystuje je do stworzenia w\u0142asnej, niepokoj\u0105cej wizji \u015bwiata, w kt\u00f3rym materia mo\u017ce by\u0107 z\u0142udzeniem, a cz\u0142owiek zaledwie elementem wi\u0119kszego, niezrozumia\u0142ego mechanizmu.<\/p>\n\n\n\n
Szczeg\u00f3lnie ciekawy jest gnostycki wymiar opowie\u015bci i obecno\u015b\u0107 Ialdabaotha \u2013 demiurgicznej figury zwi\u0105zanej z niedoskona\u0142ym porz\u0105dkiem stworzenia. W tym kontek\u015bcie poszukiwanie manuskryptu nabiera dodatkowego znaczenia. Nie chodzi ju\u017c wy\u0142\u0105cznie o odnalezienie zaginionego przedmiotu, ale r\u00f3wnie\u017c o mo\u017cliwo\u015b\u0107 dotarcia do wiedzy podwa\u017caj\u0105cej fundamenty znanej rzeczywisto\u015bci.<\/p>\n\n\n\n
Nie brakuje przy tym obraz\u00f3w groteskowych, makabrycznych i surrealistycznych. Bineda przypomina przestrze\u0144 wyj\u0119t\u0105 z koszmarnego malarstwa: zdeformowan\u0105, nieprzyjazn\u0105, pe\u0142n\u0105 istot, kt\u00f3rych status ontologiczny pozostaje niejasny. Na pewno tutaj nale\u017cy si\u0119 uk\u0142on w strony wyobra\u017ani autora.<\/p>\n\n\n\n
Najwi\u0119ksz\u0105 si\u0142\u0105 \u201ePe\u0142ni\u201d jest dla mnie atmosfera. To nie horror oparty na prostym napi\u0119ciu, nag\u0142ych zwrotach akcji czy bezpo\u015brednim zagro\u017ceniu. Niepok\u00f3j narasta stopniowo, przez osobliwo\u015b\u0107 przestrzeni, dziwno\u015b\u0107 napotykanych postaci i poczucie, \u017ce pod powierzchni\u0105 codzienno\u015bci znajduje si\u0119 co\u015b fundamentalnie nieprawid\u0142owego, zaburzonego, powoduj\u0105cego “zwarcie.”<\/p>\n\n\n\n
\u201ePe\u0142nia\u201d Tomasza Po\u0142o\u0144skiego to propozycja dla czytelnik\u00f3w, kt\u00f3rzy od literackiej grozy oczekuj\u0105 czego\u015b wi\u0119cej ni\u017c straszenia. To powie\u015b\u0107 wymagaj\u0105ca skupienia, cierpliwo\u015bci, bycia gotowym (i musz\u0119 powiedzie\u0107 – literacko “dojrza\u0142ym”) do porzucenia tradycyjnych oczekiwa\u0144 wobec fabu\u0142y. Nie wszystkie jej elementy anga\u017cowa\u0142y mnie w r\u00f3wnym stopniu, lecz nie zmienia to jednak faktu, \u017ce autor stworzy\u0142 \u015bwiat o wyj\u0105tkowo sugestywnym charakterze i ju\u017c tak, c\u00f3\u017c, po prostu, pi\u0119knie pisze. <\/p>\n\n\n\n
Doceniam przede wszystkim odwag\u0119 wyobra\u017ani, literack\u0105 erudycj\u0119 i umiej\u0119tno\u015b\u0107 budowania atmosfery, w kt\u00f3rej nawet najzwyklejszy element rzeczywisto\u015bci mo\u017ce okaza\u0107 si\u0119 cz\u0119\u015bci\u0105 czego\u015b znacznie bardziej niepokoj\u0105cego. To ksi\u0105\u017cka, kt\u00f3ra nie tyle dostarcza odpowiedzi, ile podwa\u017ca nasze przekonanie, \u017ce w og\u00f3le potrafimy w\u0142a\u015bciwie sformu\u0142owa\u0107 pytania.<\/p>\n\n\n\n
Je\u015bli lubicie weird fiction, metafizyczne zagadki, surrealistyczne obrazy i historie pozostawiaj\u0105ce po sobie wi\u0119cej w\u0105tpliwo\u015bci ni\u017c pewnik\u00f3w, wyprawa do Binedy mo\u017ce okaza\u0107 si\u0119 do\u015bwiadczeniem wartym podj\u0119cia. Wilno, kt\u00f3re istnieje gdzie\u015b pomi\u0119dzy jaw\u0105 a koszmarem Mi\u0119dzywojenne Wilno w powie\u015bci Tomasza Po\u0142o\u0144skiego nie jest jedynie historycznym t\u0142em wydarze\u0144. To miasto osobliwe, niepokoj\u0105ce, momentami wr\u0119cz odrealnione, jakby jego architektur\u0119 zaprojektowano wed\u0142ug zasad logiki sennego majaku. Ulice prowadz\u0105 w miejsca, kt\u00f3rych nie powinno by\u0107 na \u017cadnej mapie, znajome przestrzenie zmieniaj\u0105 swoje oblicze, a rzeczywisto\u015b\u0107 coraz…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":1102,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_eb_attr":"","footnotes":""},"categories":[7,1],"tags":[],"class_list":["post-1101","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-mian-page","category-uncategorized"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/pachnacecynamonem.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1101","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/pachnacecynamonem.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/pachnacecynamonem.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/pachnacecynamonem.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/pachnacecynamonem.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1101"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/pachnacecynamonem.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1101\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1103,"href":"https:\/\/pachnacecynamonem.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1101\/revisions\/1103"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/pachnacecynamonem.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/1102"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/pachnacecynamonem.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1101"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/pachnacecynamonem.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1101"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/pachnacecynamonem.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1101"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
\/ wpis powsta\u0142 we wsp\u00f3\u0142pracy z autorem<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"