{"id":721,"date":"2025-10-30T16:09:54","date_gmt":"2025-10-30T16:09:54","guid":{"rendered":"https:\/\/pachnacecynamonem.pl\/?p=721"},"modified":"2025-10-30T16:18:40","modified_gmt":"2025-10-30T16:18:40","slug":"frankenstein-mary-wollstonecraft-shelley","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pachnacecynamonem.pl\/index.php\/2025\/10\/30\/frankenstein-mary-wollstonecraft-shelley\/","title":{"rendered":"“Frankenstein” – Mary Wollstonecraft Shelley"},"content":{"rendered":"\n

Nowe \u017cycie klasyki<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

Frankenstein<\/em> autorstwa Mary Shelley powraca w znakomitej, nastrojowej edycji wydawnictwa Materia<\/strong>, wzbogaconej o ilustracje Johna Coultharta<\/strong>. Te niepokoj\u0105ce, g\u0119ste od symboli grafiki wspaniale dope\u0142niaj\u0105 tekst \u2013 oddaj\u0105 jego mroczn\u0105 poetycko\u015b\u0107, balansuj\u0105c mi\u0119dzy gotyck\u0105 groz\u0105 a filozoficzn\u0105 refleksj\u0105. Dzi\u0119ki nim powie\u015b\u0107 zyskuje nie tylko od\u015bwie\u017con\u0105 opraw\u0119, ale te\u017c nowy spos\u00f3b do\u015bwiadczania l\u0119ku i pi\u0119kna, kt\u00f3ry Shelley zapisa\u0142a w s\u0142owie. To edycja, kt\u00f3ra pozwala naprawd\u0119 \u201epoczu\u0107\u201d ci\u0119\u017car tej historii \u2013 jej zimno, mrok i melancholi\u0119.<\/p>\n\n\n\n

\n\n\n\n

Dziedzictwo mitu i narodziny nowoczesno\u015bci<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

Ponad dwustuletnia historia Frankensteina<\/em> nie traci aktualno\u015bci. Cho\u0107 powie\u015b\u0107 ukaza\u0142a si\u0119 w 1818 roku, wci\u0105\u017c stanowi punkt odniesienia w dyskusjach o granicach nauki, odpowiedzialno\u015bci tw\u00f3rcy i istocie cz\u0142owiecze\u0144stwa. Ju\u017c sam podtytu\u0142 \u2013 Wsp\u00f3\u0142czesny Prometeusz<\/em> \u2013 sugeruje uniwersalny wymiar tej historii: opowie\u015b\u0107 o cz\u0142owieku, kt\u00f3ry, podobnie jak mityczny tytan, pragnie przyw\u0142aszczy\u0107 sobie boski przywilej tworzenia \u017cycia. Shelley przekszta\u0142ca jednak antyczny mit w opowie\u015b\u0107 o pysze, alienacji i duchowym upadku cz\u0142owieka nowoczesnego.<\/p>\n\n\n\n

Victor Frankenstein staje si\u0119 symbolem naukowca, kt\u00f3ry przekracza granice nie tylko fizyczne, lecz tak\u017ce etyczne. Jego eksperyment nie jest pr\u00f3b\u0105 \u201ewskrzeszenia martwego\u201d, jak w popkulturowych adaptacjach, lecz aktem stworzenia nowego bytu z materii nieo\u017cywionej. Tym samym Shelley zadaje pytanie: co w\u0142a\u015bciwie czyni nas lud\u017ami \u2013 cia\u0142o, \u015bwiadomo\u015b\u0107, czy zdolno\u015b\u0107 do mi\u0142o\u015bci?<\/p>\n\n\n\n

\n\n\n\n

Od mitu Prometeusza do dramatu stworzenia<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

W odr\u00f3\u017cnieniu od swego mitologicznego pierwowzoru, Frankenstein nie troszczy si\u0119 o swoje dzie\u0142o. Prometeusz, kradn\u0105c ogie\u0144, dawa\u0142 cz\u0142owiekowi \u017cycie i wiedz\u0119; Frankenstein, zdobywszy moc tworzenia, odwraca si\u0119 od swego stworzenia w chwili jego narodzin. Ta r\u00f3\u017cnica stanowi klucz do moralnego przes\u0142ania powie\u015bci. Shelley, podobnie jak Milton w Raju utraconym<\/em>, tworzy opowie\u015b\u0107 o relacji mi\u0119dzy stw\u00f3rc\u0105 a stworzonym, mi\u0119dzy Bogiem a upad\u0142ym anio\u0142em. Potw\u00f3r przypomina jednak bardziej Adama ni\u017c Szatana: jest istot\u0105 pragn\u0105c\u0105 mi\u0142o\u015bci, kt\u00f3ra w zetkni\u0119ciu z odrzuceniem przemienia si\u0119 w monstrum.<\/p>\n\n\n\n

W tym sensie Frankenstein<\/em> to nie horror, lecz dramat metafizyczny \u2013 historia o narodzinach \u015bwiadomo\u015bci i cierpienia. Shelley interesuje nie akt stworzenia, lecz jego konsekwencje: samotno\u015b\u0107, wyobcowanie, poczucie winy i moralna odpowiedzialno\u015b\u0107. To powie\u015b\u0107 o \u201epotworze\u201d, kt\u00f3ry staje si\u0119 bardziej ludzki ni\u017c jego stw\u00f3rca.<\/p>\n\n\n\n

\n\n\n\n

Mi\u0119dzy o\u015bwieceniem a romantyzmem: nauka kontra dusza<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

Powie\u015b\u0107 Shelley mo\u017cna odczytywa\u0107 jako krytyk\u0119 o\u015bwieceniowej wiary w rozum i post\u0119p. Frankenstein uosabia naukowca nowej epoki \u2013 przekonanego, \u017ce rozum mo\u017ce zast\u0105pi\u0107 Boga, a nauka jest w stanie wyja\u015bni\u0107 i odtworzy\u0107 \u017cycie. Jednak w miar\u0119 rozwoju fabu\u0142y ta wiara w nauk\u0119 ust\u0119puje miejsca l\u0119kowi przed konsekwencjami ludzkiej pychy. Shelley ostrzega przed \u015bwiatem, w kt\u00f3rym cz\u0142owiek staje si\u0119 w\u0142asnym stw\u00f3rc\u0105 i ofiar\u0105 zarazem.<\/p>\n\n\n\n

Warto zauwa\u017cy\u0107, \u017ce pisarka mia\u0142a zaledwie osiemna\u015bcie lat, gdy rozpocz\u0119\u0142a prac\u0119 nad powie\u015bci\u0105. Jej zdumiewaj\u0105ca dojrza\u0142o\u015b\u0107 intelektualna przejawia si\u0119 nie tylko w konstrukcji fabu\u0142y, ale te\u017c w filozoficznej g\u0142\u0119bi. Shelley, inspirowana dyskusjami o \u201egalwanizmie\u201d i o\u017cywianiu materii, stworzy\u0142a dzie\u0142o, kt\u00f3re mo\u017cna uzna\u0107 za pierwsz\u0105 powie\u015b\u0107 science fiction \u2013 ale te\u017c za dywagacje nad granicami ludzkiej w\u0142adzy i etyki.<\/p>\n\n\n\n

\n\n\n\n

Kobiety i milczenie w \u015bwiecie Frankensteina<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

Ciekawym w\u0105tkiem z dzisiejszej perspektywy jest przedstawienie kobiecych postaci. Kobiety we Frankensteinie<\/em> s\u0105 \u0142agodne, uleg\u0142e, cz\u0119sto bezsilne wobec m\u0119skiej w\u0142adzy i decyzji. Z dzisiejszego punktu widzenia mo\u017cna uzna\u0107 to za przejaw patriarchalnej konwencji literackiej. Jednak czytaj\u0105c Shelley, warto pami\u0119ta\u0107, \u017ce by\u0142a ona c\u00f3rk\u0105 Mary Wollstonecraft, jednej z pierwszych teoretyczek feminizmu. Mo\u017cna wi\u0119c przypuszcza\u0107, \u017ce nie\u015bwiadomie ukazuje w swojej powie\u015bci \u015bwiat, w kt\u00f3rym kobiety zosta\u0142y wymazane z procesu tw\u00f3rczego \u2014 nie dlatego, \u017ce s\u0105 niezdolne do tworzenia, lecz dlatego, \u017ce spo\u0142ecze\u0144stwo im to odebra\u0142o. W tym sensie Frankenstein<\/em> jest tak\u017ce metafor\u0105 patriarchatu, w kt\u00f3rym m\u0119\u017cczyzna zaw\u0142aszcza prawo do \u201erodzenia\u201d \u017cycia.<\/p>\n\n\n\n

\n\n\n\n

Filozofia potwora<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

Najbardziej przejmuj\u0105cym fragmentem powie\u015bci pozostaje opowie\u015b\u0107 samego Potwora \u2013 istoty, kt\u00f3ra uczy si\u0119 \u015bwiata jak dziecko, odkrywa j\u0119zyk, emocje i samotno\u015b\u0107. Shelley z niezwyk\u0142\u0105 empati\u0105 opisuje jego dojrzewanie i bunt. To w\u0142a\u015bnie w g\u0142osie potwora brzmi echo romantycznego cierpienia \u2013 \u015bwiadomo\u015b\u0107 w\u0142asnej odmienno\u015bci i niemo\u017cno\u015bci uzyskania mi\u0142o\u015bci. Potw\u00f3r, czytaj\u0105c Raj utracony<\/em> Miltona, identyfikuje si\u0119 z Szatanem, ale pragnie by\u0107 Adamem. Ta ambiwalencja czyni go jednym z najbardziej z\u0142o\u017conych bohater\u00f3w literatury XIX wieku.<\/p>\n\n\n\n

Oczami wsp\u00f3\u0142czesnego czytelnika<\/h2>\n\n\n\n

Dla wsp\u00f3\u0142czesnego odbiorcy Frankenstein<\/em> mo\u017ce wydawa\u0107 si\u0119 powie\u015bci\u0105 o powolnym rytmie i rozbudowanych opisach. Shelley pos\u0142uguje si\u0119 narracj\u0105 szkatu\u0142kow\u0105 \u2013 historia Frankensteina zostaje opowiedziana w listach kapitana Waltona, kt\u00f3ry s\u0142ucha jego wyzna\u0144, a w jej obr\u0119bie mie\u015bci si\u0119 jeszcze relacja samego Potwora. Taka konstrukcja, dzi\u015b uznawana za wymagaj\u0105c\u0105, w epoce romantyzmu stanowi\u0142a \u015bwiadectwo erudycji i kunsztu pisarskiego.<\/p>\n\n\n\n

Dla czytelnika przyzwyczajonego do szybkiej akcji i jednoznacznych emocji, Frankenstein<\/em> mo\u017ce by\u0107 wyzwaniem. Ale warto to wyzwanie podj\u0105\u0107. Shelley proponuje lektur\u0119 powoln\u0105, refleksyjn\u0105 \u2013 bardziej filozoficzn\u0105 ni\u017c sensacyjn\u0105. Jej powie\u015b\u0107 nie ma straszy\u0107, lecz sk\u0142ania\u0107 do my\u015blenia o granicach ludzkiej natury.<\/p>\n\n\n\n

\n\n\n\n

Aktualno\u015b\u0107 przes\u0142ania<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

Dwie\u015bcie lat po publikacji powie\u015bci pytania Shelley pozostaj\u0105 bole\u015bnie aktualne. W epoce sztucznej inteligencji i biotechnologii ponownie zadajemy sobie pytanie: czy mo\u017cemy, a przede wszystkim \u2013 czy powinni\u015bmy \u2013 tworzy\u0107 \u017cycie? Frankenstein<\/em> to opowie\u015b\u0107 o odpowiedzialno\u015bci za w\u0142asne dzie\u0142a, niezale\u017cnie od tego, czy s\u0105 nimi ludzie, maszyny, czy idee.<\/p>\n\n\n\n

\n\n\n\n

Zako\u0144czenie: powie\u015b\u0107 o nas samych<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

Frankenstein<\/em> to nie tylko gotycka opowie\u015b\u0107 o potworze, ale te\u017c lustro, w kt\u00f3rym odbija si\u0119 ludzka ambicja, strach i samotno\u015b\u0107. Shelley nie stworzy\u0142a “straszaka,” lecz histori\u0119 o cz\u0142owieku \u2013 o stw\u00f3rcy, kt\u00f3ry zapomina, \u017ce ka\u017cda kreacja wymaga mi\u0142o\u015bci. W tym sensie jej powie\u015b\u0107 jest ponadczasowa: przypomina, \u017ce to, co tworzymy, pr\u0119dzej czy p\u00f3\u017aniej stanie si\u0119 naszym odbiciem.<\/p>\n\n\n\n

Czytaj\u0105c Frankensteina<\/em> dzisiaj \u2013 zw\u0142aszcza w nowej, dopracowanej edycji Wydawnictwa Materi<\/em>a, z ilustracjami Coultharta, kt\u00f3re wizualnie oddaj\u0105 to, co w tek\u015bcie ukryte \u2013 \u0142atwo zrozumie\u0107, \u017ce prawdziwy horror tej historii nie tkwi w potworze. Tkwi w cz\u0142owieku.<\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

\/Wpis powsta\u0142 we wsp\u00f3\u0142pracy z Wydawnictwem<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Nowe \u017cycie klasyki Frankenstein autorstwa Mary Shelley powraca w znakomitej, nastrojowej edycji wydawnictwa Materia, wzbogaconej o ilustracje Johna Coultharta. Te niepokoj\u0105ce, g\u0119ste od symboli grafiki wspaniale dope\u0142niaj\u0105 tekst \u2013 oddaj\u0105 jego mroczn\u0105 poetycko\u015b\u0107, balansuj\u0105c mi\u0119dzy gotyck\u0105 groz\u0105 a filozoficzn\u0105 refleksj\u0105. Dzi\u0119ki nim powie\u015b\u0107 zyskuje nie tylko od\u015bwie\u017con\u0105 opraw\u0119, ale te\u017c nowy spos\u00f3b do\u015bwiadczania l\u0119ku i…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":722,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_eb_attr":"","footnotes":""},"categories":[7,1],"tags":[],"class_list":["post-721","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-mian-page","category-uncategorized"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/pachnacecynamonem.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/721","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/pachnacecynamonem.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/pachnacecynamonem.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/pachnacecynamonem.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/pachnacecynamonem.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=721"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/pachnacecynamonem.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/721\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":728,"href":"https:\/\/pachnacecynamonem.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/721\/revisions\/728"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/pachnacecynamonem.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/722"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/pachnacecynamonem.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=721"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/pachnacecynamonem.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=721"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/pachnacecynamonem.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=721"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}